Bữa cơm gia đình Hà Nội

Các thớt khác của Lam Sơn

Lam Sơn

Super Moderators
Hà Nội cũng giống như các miền đất nước (có lẽ trừ Thành phố Hồ Chí Minh là nơi chịu ảnh hưởng sớm nhất sinh hoạt phương Tây) thường ăn cơm bằng bát và đũa chứ không ăn bằng đĩa với thìa và dao dĩa. Cũng theo truyền thống, cả nhà quây quần quanh mâm cơm, nó được đặt trên chiếu, rải kín mặt phản gỗ, giường tre, sang hơn thì sập gụ, mà nghèo nữa thì mâm đặt trên chiếc chiếu rách giữa nhà mọi người ngồi ghế đòn xung quanh... mà hầu như không có gia đình nào ngồi ăn cơm quanh bàn, có ghế tựa, có khăn bàn trắng... như một số gia đình đi làm công sở, có người phục vụ gọi là "con sen”, “thằng nhỏ” và vợ chồng gọi nhau bằng "cậu mợ"...

Đôi đũa hẳn có số tuổi mấy nghìn, nó có thể từ que rào bẻ vối quanh vườn, dần dần mới có đũa tre, rồi đũa gỗ mun, đũa mộc, đũa son, đũa ngà, đũa ngọc... (Nghe đồn nhà vua dùng đũa vàng, đũa bạc, cả đũa gỗ Kim Giao để phát hiện sớm chất độc trong món ăn). Nhiều thế kỷ, chiếc bát gốm, bát sành là vật dụng quen thuộc hàng ngày, nhất là loại bát ăn cơm "bát đàn” miệng hơi loe. Dần dần mới có gốm sứ, nhưng kỹ thuật còn đơn sơ lòng bát chồng lên nhau khi nung lên còn để lại một vòng tròn không có men (làng Bát Tràng, nơi sản xuất chính, mới có lịch sử khoảng trên 500 năm).

Sau này, chắc từ thế kỷ XIX trở lại đây, Hà Nội mới có nhiều người dùng bát đĩa bằng sứ men trắng, loại sứ Bát Tràng cao cấp, sứ Giang Tây, sứ Nhật Bản, đồ pha lê...

Cũng không ai biết cái mâm ra đời từ bao giờ, nó thay chiếc mẹt tre, thay tàu lá chuối, thay mảnh ván gỗ. Đầu tiên nó có hình tròn là hợp lý nhất. Mâm tiện bằng gỗ, loại gỗ khá bền, có thể nứt vẫn dùng được. Sau là mâm được sơn then, màu son, loại sơn ta, nên mới có câu kiêu ngạo "Đũa mốc sao dám chòi mâm son". Mâm đồng xuất hiện muộn hơn. Có thời Hà Nội nhà nào cũng có chiếc mâm đồng 3 chân, để bày cỗ những khi cần thiết, cỗ một tầng, cỗ hai ba tầng chồng lên nhau, được đội lên đầu hay bưng ngang trán. Còn có mâm chạm trổ như đăng ten. Giữa thế kỷ XX mới có mâm bằng nhôm màu trắng, rẻ tiền. Và cũng từ đây trở đi mới có nhiều gia đình không cần mầm mà cơm được dọn ngay trên mặt bàn, rải khăn trắng, sang thế kỷ XXI còn có kiểu rải thêm chiếc khăn bàn màu khác, chéo đi cho vui mắt (thực ra không hợp lý, vì khăn trắng là sạch nhất). Ghế tựa bày xung quanh, bốn hoặc sáu, tám cho đến mười hai... và thêm cái lệ gia đình ai về trước, ăn trước, ai về sau được để phần...

Vào bữa, một thủ tục đầu tiên và là nghi thức bắt buộc cho mọi gia đình giàu nghèo, sang hèn là phải mời. Ăn xong, lặp lại, cũng phải mời. Có mâm cỗ, chủ nhân sơ suất quên mất lời mời, khách không ai cầm đũa, sau sực nhớ ra, xin lỗi, bữa cỗ mới được bắt đầu chính là "Lời chào cao hơn mâm cỗ”. Chào ở đây chính là lời mời vậy, cũng như vào đâu, chưa có lời mời ngồi thì người Hà Nội không bao giờ ngồi.

Lời mời là người bé mời người lớn trước. Thái độ trân trọng, lễ phép. Ví dụ: Cháu mời ông xơi cơm, mời bà xơi cơm. Con mời bố mẹ xơi cơm... rồi đến anh, đến chị... Không bao giờ có thể mời theo kiểu: ông bà ăn cơm, bố mẹ ăn cơm, mà nói nhanh thành ông bà câm, bố mẹ câm... Không những thế, còn phải có chữ "ạ" phía sau nữa. Xong bữa, cũng phải mời: Mời ông bà xơi cơm, con xin phép ạ... rồi mới được đứng lên. Càng không mời chào theo kiểu giao hẹn: Mẹ ăn cơm nhé... Sắc thái của chữ Xơi và chữ ăn rất khác nhau, gia đình nền nếp Hà Nội luôn coi trọng nó. Chữ "ạ" phía cuối câu cũng vậy, chứ không thể nói trống không, nói lửng lơ kiểu bằng vai cá mè một lứa.

Người phụ nữ cao tuổi nhất, bà hoặc mẹ, hoặc chị gái lớn là người ngồi đầu nồi, một chỗ không phải là danh dự nhưng là để cầm cân nảy mực, để vừa ăn vừa trông chừng, vừa xới cơm phục vụ cả nhà. Nhiều lúc thiếu thốn, chính người ngồi đầu nồi là người chú ý để mâm cơm vui vẻ, liều lượng vừa phải. Xem chừng nếu hơi ít cơm, người ngồi đầu nồi ăn chậm lại, nhường người khác. Với người cao tuổi, người dầu nồi xới chỗ cơm mềm, dẻo, và mỗi bát cơm cần xới vơi hay đầy thì người này đã quen để ai cũng vừa lòng.

Trên mâm, miếng ngon nhất bao giờ cũng được gắp cho người cao tuổi nhất, nhưng kỳ lạ miếng ấy sẽ được truyền đi truyền lại để cuối cùng lại vào bát người ít tuổi nhất, vào em bé nhất nhà Câu cửa miệng "ăn trông nồi, ngồi trông hướng” luôn được mọi người chú ý thực hiện trong mọi gia đình Hà Nội.

Món ăn thì sao, nói cách khác, người Hà Nội thường ăn các món gì?

Trước hết, chiếc mâm hình tròn, tâm của nó bao giờ cũng là bát nước chấm, dù nó là nước mắm hay tương hoặc thứ nước chấm pha riêng cho mỗi món. Vào bữa, từng đôi đũa được so cho đều đặn, đặt quanh mâm hướng tâm, trông không khác nào là tâm mặt trời, còn xung quanh là những tia sáng xòa ra bốn phương tám hướng. Mâm màu vàng, bát màu trắng, đũa màu nâu chưa kể màu sắc các món, trông đã đẹp.

Đời sống kinh tế khá giả hơn nhiều nơi khác. Ít ai chỉ ăn cơm với một món, mà thường vài ba món, thế nào cũng có món mặn kèm món nhạt. Trước hết không thể thiếu canh. Nước rau luộc, canh nấu với rau như giò sống rau ngót, canh cá rô rau cải nấu gừng canh cá quả rau cần, canh cua rau đay, rồi cải soong, cải cúc canh dưa... hoặc riêu cá nấu chua với thì là, riêu cá quả băm viên, riêu cua, riêu sườn, nước luộc gà... Canh và riêu múc bát to, ai cần thì dùng muôi múc vào bát mình mà húp, không ai được húp vào cái muôi chung đó.

Vào bữa, không ai gắp cặp díp, không chọn miếng to nhất, ngon nhất cho mình. Chấm thức ăn xong phải đưa lên bát mà không đưa trực tiếp vào miệng, cũng không rê nó lên đĩa thức ăn khác (nhỡ ra lòng lợn chấm mắm tôm, nếu rê đi, người không ăn được mắm tôm thì sao)? Không húp canh thành tiếng xụp xoạp, cũng không nhai tóp tép ồn ào, và không cười nói bô bô làm bắn cả nước bọt thức ăn ra phía trước. Không được ngồi chống nẹ, (chống khuỷu tay xuống một bên đầu gối làm lệch người), không được ngồi xổm khiến đầu gối quá tai.

Xong bữa, người có địa vị trên trong gia đình còn được đưa tăm đưa nước, đưa khăn mặt ướp nước nóng đến tận tay. Theo tục lệ đưa tăm cho ai không bao giờ cầm một cái tăm đưa vào tay, để kiêng chuyện sẽ có cãi nhau, mà phải đưa cả hộp cho người cần tự rút lấy một cái. Thực ra, kiêng thế là không có lý do, mà ngầm nói một điều kỹ càng hơn: kiêng cầm bằng tay vì cái tăm đó sẽ trực tiếp xỉa vào răng, nên cần giữ vệ sinh. Nay có tăm từng gói, tăm từng chiếc, có khăn ăn, giấy ăn thuận tiện hơn nhiều.

Không phải gia đình bình dân thông thường nào ăn xong cũng có đồ tráng miệng hoặc có trà ngon để uống ngay sau khi ăn. Chỉ những gia đình khá giả mới có. Nên đồ tráng miệng là gì, không có nề nếp nào chung cả, từ cam, quýt, chuối, dứa, nho, dâu tây, táo, mận. hay bánh mứt kẹo. Trà cũng vậy, nhiều cụ nghiện trà, không dùng trà ngon để súc miệng sau bữa ăn, mà một lúc lâu sau mới tự tay pha trà để thưởng thức. Còn cả gia đình đã có nước súc miệng là nước lọc đựng vào chai, đậy bằng những chiếc bồ đài trắng (những cái phễu bằng giấy) để khỏi lẫn với rượu khi đút nút bằng rút hay lie.

Người Hà Nội ngay trong một gia đình cũng có khi có nhiều người làm khác nghề, khác giờ, nên có nhiều gia đình đều phải phần cơm. Không thế chấp nhận một bữa cơm mà ai về trước, ăn xong, úp lồng bàn lại, ai về sau tiếp tục ngồi vào ăn, nhìn thấy bát lệch, đũa bẩn, xương lợn, xương cá, cơm nguội bừa bãi. Gia đình nền nếp phải phần riêng, thứ nào cũng có. Cơm phải ủ trong chăn bông nếu là mùa rét. Bát đũa cũng phải sạch sẽ thơm tho, khô ráo làm bữa cơm thành ngon lành lịch sự.

Phải là một kẻ cô đơn, một người rơi vào hoàn cảnh gia đình không trọn vẹn, không hoàn chỉnh mới thấy không khí gia đình là quý báu như thế nào, nhất là những bữa cơm gia đình, dù nó là hàng ngày nó quen thuộc với ta suốt một đời... Nó là tình yêu, là sức khỏe, là thương mến, là tình máu mủ ruột rà… hơn thế nữa, nó còn chứa đựng nhiều yếu tố văn hóa, và thực chất, nó chính là một phần của văn hóa Thăng Long - Hà Nội.
Nguồn: Tạp chí Hà Nội ngàn năm
 

ziczac86

GÂY DỰNG
nhà em vẫn còn 1 vài nét trong bữa cơm gia đình ngày trước, chỉ khác 1 cái là: con cái đi làm thì đôi khi bố mẹ ngồi ăn 1 mình, cũng có để phần nhưng đa số là ko ăn. Bố em rất quan trọng bữa ăn gia đình nên bất đắc dĩ lắm thì mới ko đông đủ cả nhà. ít nhất thì bữa tối cũng nên quây quần cùng gia đình :)
thanks bác nhiều vì 1 bài viết "văn hoá"
cho phép em copy về lưu trữ và phát tán trên facebook ah!
 

sykes

Xì ke...
GẮN KẾT
GÂY DỰNG
Lời mời là người bé mời người lớn trước. Thái độ trân trọng, lễ phép. Ví dụ: Cháu mời ông xơi cơm, mời bà xơi cơm. Con mời bố mẹ xơi cơm... rồi đến anh, đến chị... Không bao giờ có thể mời theo kiểu: ông bà ăn cơm, bố mẹ ăn cơm, mà nói nhanh thành ông bà câm, bố mẹ câm... Không những thế, còn phải có chữ "ạ" phía sau nữa. Xong bữa, cũng phải mời: Mời ông bà xơi cơm, con xin phép ạ... rồi mới được đứng lên. Càng không mời chào theo kiểu giao hẹn: Mẹ ăn cơm nhé... Sắc thái của chữ Xơi và chữ ăn rất khác nhau, gia đình nền nếp Hà Nội luôn coi trọng nó. Chữ "ạ" phía cuối câu cũng vậy, chứ không thể nói trống không, nói lửng lơ kiểu bằng vai cá mè một lứa.

Hờ hờ, cái này thì vẫn còn duy trì, gia đình em cũng thế, em đã từng mắng 1 đứa cháu "vỡ cả thớt" sau bữa cơm, khi mà trước khi ăn nó lại mời "Cháu mời cả nhà ăn cơm" ==> Tiện thật đấy, giỏi thật đấy, mời 1 câu là xong hết.
 

hoathailaitia

GÂY DỰNG
Hồi bé mấy anh chị em nhà mình đều phải mời lần lượt hết cả nhà những người lớn tuổi hơn rồi mới được ăn cơm.
Thằng em út mình phải mời cả nhà ăn cơm mà không ai mời nó nên nó cũng ấm ức. Có lần, sau khi mời hết cả nhà nó nghĩ ra được một câu "con mời con ăn cơm" rồi kết luận "Con tự phải mời con thôi vì không ai mời con cả". :))
 

nobita

THÀNH VIÊN DANH DỰ
Bữa cơm gia đình thì ở đâu mà chẳng quan trọng, chẳng ấm áp. Tất nhiên, bữa cơm của người HN thì có chút đặc thù (mà một phần cũng vì lý do kinh tế, Thủ đô đỡ khó khăn hơn, dân trí cao hơn...) nên mang phong vị riêng. Nhưng mà về cơ bản thì có lẽ ở đâu cũng vậy, những gia đình có nền tảng văn hóa tốt thường sẽ giáo dục con cháu tốt, không chỉ trong chuyện ăn uống mà còn trong mọi nết sinh hoạt hằng ngày: cách đi lại, nói năng, cư xử...

Riêng về bữa ăn, tôi không nghĩ chuyện mời mọc là cần thiết (ngoại trừ khi có khách). Quá câu nệ thành ra nghi thức, lắm khi ăn mất cả ngon (hoặc trẻ con thì háu ăn và ngày nào cũng lặp đi lặp lại, thành ra mời chiếu lệ). Vậy nên, với các cháu bé, người lớn chỉ cần dạy cho biết là đủ.

@ ziczac86: Bạn nên "xin phép" cái tạp chí đăng bài viết này, như thế mới thật sự là tôn trọng và đúng đắn. Tất nhiên, nếu bạn muốn và việc đó không khiến bạn quá phiền hà.
 

Apache08

Týp-phờ-nờ
GÂY DỰNG
Hồi xưa, bao cấp, mấy hộ gia đình (trong đó có nhà tớ) được phân ở chung 1 mái nhà, không hề có vách ngăn chia gì hết, đồ dùng của các gia đình kê san sát cạnh nhau luôn mới ghê. Nhiều kỷ niệm, mỗi lần nhớ lại có khi mếu hoặc cười ...
Riêng mỗi bữa cơm, mọi người đều mời hết từng người trong gia đình mình và thêm cả gia đình hàng xóm nữa mới vui chứ! Không phân biệt nhà mình hay hàng xóm, cứ theo thứ tự tuổi tác mà mời thôi. Người lớn mời thì dễ: "Mời bác ăn cơm với mẹ con cháu ạ" là xong, còn trẻ con là: "cháu mời bác ..., cháu mời chú (cô) ..., em mời anh (chị) ... ăn cơm", tức là nhìn thấy ai hơn tuổi thì mời hết.
Bây giờ nghĩ lại vẫn thấy ... đau quai hàm :D.
 

NTA2910

GÂY DỰNG
Hồi xưa, bao cấp, mấy hộ gia đình (trong đó có nhà tớ) được phân ở chung 1 mái nhà, không hề có vách ngăn chia gì hết, đồ dùng của các gia đình kê san sát cạnh nhau luôn mới ghê. Nhiều kỷ niệm, mỗi lần nhớ lại có khi mếu hoặc cười ...
Riêng mỗi bữa cơm, mọi người đều mời hết từng người trong gia đình mình và thêm cả gia đình hàng xóm nữa mới vui chứ! Không phân biệt nhà mình hay hàng xóm, cứ theo thứ tự tuổi tác mà mời thôi. Người lớn mời thì dễ: "Mời bác ăn cơm với mẹ con cháu ạ" là xong, còn trẻ con là: "cháu mời bác ..., cháu mời chú (cô) ..., em mời anh (chị) ... ăn cơm", tức là nhìn thấy ai hơn tuổi thì mời hết.
Bây giờ nghĩ lại vẫn thấy ... đau quai hàm :D.

Ha ha. Hay thật. Ngày xưa ơi, xa rồi. Em nhớ hồi nhỏ mỗi lần nhà có cỗ là y như rằng mời.... sái quai hàm thì thôi. Bây giờ những lời mời ấy sao mà thưa thớt, hiếm khi nghe thấy đến vậy. Có lẽ bây giờ chính người mời cũng cảm thấy ko còn có ai nghe nữa cả. Một sự thật đáng buồn :(
 

tuanibt

Siêu dự bị
GẮN KẾT
GÂY DỰNG
Nhà mình vẫn giữ truyền thống từ xưa, đầu tiên là dọn cơm, chuẩn bị bát là ko được có bát mẻ, đũa ko được lệch, ko được khác màu và khi ngồi vào trước khi ăn phải mời. Và sau này, mình cũng muốn rằng con mình phải như vậy. Cho dù cuộc sống có vội vàng, xô lệch, nhưng nếp nhà thì phải giữ. Thank bác Lamson, lâu lâu mới đọc 1 bài có ý nghĩa và hay vậy
 

kidhero87

Thích Đủ Thứ
GẮN KẾT
Hờ hờ, cái này thì vẫn còn duy trì, gia đình em cũng thế, em đã từng mắng 1 đứa cháu "vỡ cả thớt" sau bữa cơm, khi mà trước khi ăn nó lại mời "Cháu mời cả nhà ăn cơm" ==> Tiện thật đấy, giỏi thật đấy, mời 1 câu là xong hết.

quá cổ hủ, mời vậy muốn gì nữa, chả lẽ có chục nguoi fải mời chục ngừoi ah, thời đại gì rồi, nét văn hóa là lời mời, cháu nó mời vậy rồi còn chửi,cũng may tôi ko fải cháu bác, ko thì cái thớt vỡ khó lành nhé
 

Bài viết cần bạn xem thêm

Cảm ơn bạn đã thông tin.
Top